Algemene wet bestuursrecht en subsidies: dit moet je weten

Subsidies uitdelen lijkt soms vooral een beleidsmatige keuze. Je stelt doelen vast, maakt een regeling en verdeelt het budget. Toch is elke subsidietoekenning of afwijzing meer dan beleid alleen. Het is een juridisch besluit, met gevolgen voor aanvragers en met duidelijke spelregels voor de overheid zelf. Die spelregels liggen vast in de Algemene wet bestuursrecht.

In de praktijk gaat het daar regelmatig mis. Niet omdat het doel van de subsidie verkeerd is, maar omdat de besluitvorming niet voldoet aan de eisen van zorgvuldigheid, motivering of evenredigheid. Pas bij bezwaar of beroep wordt duidelijk hoe groot de rol van de Awb eigenlijk is. In dit blog lees je welke rol de Awb speelt bij subsidies, welke misverstanden daarover bestaan en hoe je voorkomt dat een subsidiebesluit struikelt op juridische fouten.

Waarom is de Awb belangrijk bij het verstrekken van subsidies?

Subsidies worden vaak gezien als een beleidsinstrument om bepaalde doelen te bereiken. Je stelt een regeling op, beoordeelt aanvragen en verdeelt geld. Maar wat veel mensen vergeten: een subsidie toekennen of weigeren is een bestuursrechtelijk besluit. En dus valt het onder de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Dit besef komt helaas vaak pas als het misgaat, bijvoorbeeld wanneer een aanvrager bezwaar maakt of naar de rechter stapt. Dan blijkt ineens dat een subsidiebesluit niet netjes volgens de Awb-normen is genomen, met alle gevolgen van dien.

Stel, je werkt bij een gemeente en je beoordeelt een subsidieaanvraag. Alles lijkt duidelijk en je wijst de subsidie af omdat de aanvraag niet aan een criterium voldoet. De aanvrager gaat in bezwaar. In de bezwaarprocedure ontdek je dat jouw besluit niet voldoet aan artikel 3:46 Awb (de motiveringsplicht): je hebt niet duidelijk genoeg uitgelegd waarom de aanvraag niet voldeed.

Of erger, de beslissing blijkt in strijd met het evenredigheidsbeginsel (artikel 3:4 lid 2 Awb) omdat de gevolgen voor de aanvrager onevenredig zwaar zijn in verhouding tot het doel. Dit zijn geen uitzonderingen. Veel subsidiebesluiten sneuvelen niet vanwege de inhoud van het project, maar door vormfouten, simpelweg omdat de algemene regels uit de Awb over het hoofd zijn gezien.

Welke misverstanden bestaan er over de Awb bij subsidies?

Er doen een paar hardnekkige misverstanden de ronde als het gaat om subsidies en de Awb. We nemen er drie onder de loep:

De Awb geeft regels over de inhoud van subsidieregelingen.

Dit klopt niet. De Awb schrijft niet voor welke projecten geld mogen krijgen of hoe jouw criteria eruit moeten zien. In plaats daarvan gaat de Awb over de procedure en vorm: hoe je besluit, hoe je moet motiveren, termijnen, rechtsbescherming, etc. Je moet zelf in een subsidieregeling bepalen wat je precies wilt subsidiëren en onder welke voorwaarden. De Awb zorgt ervoor dat, hoe je regeling ook is ingericht, de uitvoering eerlijk en zorgvuldig gebeurt.

Als het doel van de subsidie goed is, zit het juridisch ook wel goed.

Helaas, zo werkt het niet. Hoe nobel of belangrijk het doel ook is, elk besluit moet aan de juridische eisen voldoen. Dat betekent een zorgvuldige voorbereiding, een belangenafweging waarbij de nadelige gevolgen niet onevenredig zijn, en een deugdelijke motivering. Een inhoudelijk goed project kan alsnog stranden als de besluitvorming slordig is. Goed doel of niet: zonder goede onderbouwing en procedure stelt de rechter het besluit gerust ter discussie.

We mogen als gemeente zelf bepalen hoe we subsidies verdelen.”

In zekere zin ja, je hebt beleidsvrijheid om criteria op te stellen en keuzes te maken. Maar die vrijheid bestaat binnen de kaders van de Awb. Dat betekent dat je open en transparante criteria moet hanteren, gelijke gevallen gelijk moet behandelen, en niet zomaar willekeurig geld kunt uitdelen.

Bijvoorbeeld is het uitgangspunt dat als er meerdere gegadigden voor een subsidie kunnen zijn (denk aan schaarse middelen), je iedereen een eerlijke kans moet geven om mee te dingen. De Awb en daarop gebaseerde rechtspraak (bijvoorbeeld over begrotingssubsidies) verplichten tot transparantie en gelijke kansen. Je mag dus veel zelf bepalen, maar speel volgens de spelregels.

Welke Awb-regels zijn van toepassing op subsidies?

De Algemene wet bestuursrecht geldt voor vrijwel alle besluiten van de overheid, en een subsidieverlening of -weigering is zo’n besluit. Er zijn daarom een aantal belangrijke artikelen en hoofdstukken uit de Awb die je moet kennen als je met subsidies werkt:

Artikel 1:3 Awb – Besluitbegrip: Dit artikel bepaalt wat een bestuursrechtelijk besluit is. Het verlenen of weigeren van een subsidie is een beschikking (besluit op aanvraag). Dit betekent dat alle algemene bestuursrechtelijke regels (zoals motivering en zorgvuldigheid) daarop van toepassing zijn. Met andere woorden, jouw subsidietoekenning of -afwijzing is niet “zomaar beleid”, maar een juridisch besluit met rechtsgevolgen.
Artikel 3:2 Awb – Zorgvuldige voorbereiding: Voordat je als gemeente een besluit neemt, moet je de nodige kennis verzamelen over de relevante feiten en belangen. In subsidiepraktijk betekent dit: bestudeer de aanvraag goed, check of alle vereiste stukken er zijn, en weeg de belangen. Heb je twijfels over bepaalde gegevens, stel vragen of vraag aanvullende informatie. Een besluit dat uit de lucht komt vallen zonder fatsoenlijk onderzoek, houdt geen stand.
Artikel 3:4 lid 2 Awb – Evenredigheidsbeginsel: De nadelige gevolgen van een besluit mogen niet onevenredig zwaar zijn in verhouding tot het doel van het besluit. Bij subsidies speelt dit vooral als je maatregelen neemt die de aanvrager benadelen, zoals een lager bedrag vaststellen dan aangevraagd, een subsidie intrekken of terugvorderen. Je moet je afvragen: is deze beslissing nodig om het beoogde doel te bereiken? En is de beslissing niet onnodig zwaar voor de aanvrager in verhouding tot wat ermee wordt beschermd? Bijvoorbeeld, als iemand een kleine verplichting niet is nagekomen, is meteen de hele subsidie terugvorderen misschien te disproportioneel.
Artikel 3:46 Awb – Motiveringsplicht: Elk besluit moet deugdelijk worden gemotiveerd. Dat wil zeggen: je moet duidelijk uitleggen op basis van welke feiten en overwegingen je tot de beslissing bent gekomen. Bij een subsidiebesluit betekent dit bijvoorbeeld: als je subsidie weigert, leg uit waarom de aanvraag niet voldoet aan de gestelde eisen of criteria. “De aanvraag voldoet niet” is geen voldoende motivering. Je moet concreet aangeven welke voorwaarde niet is behaald en hoe je tot dat oordeel bent gekomen. Een goede motivering laat zien dat je het besluit serieus en eerlijk hebt genomen – en dat is cruciaal als iemand bezwaar maakt.
Hoofdstuk 4 Awb (titel 4.2 Subsidies): De Awb heeft een heel hoofdstuk gewijd aan subsidies (artikelen 4:21 t/m 4:78 Awb). Hierin vind je specifieke regels over subsidieverlening, -vaststelling, betaling en terugvordering. Zo staat in artikel 4:21 Awb de definitie van subsidie. Ook is geregeld dat je in principe een wettelijke grondslag nodig hebt (een subsidieregeling of verordening) voordat je geld mag uitdelen (art. 4:23 Awb). Daarnaast beschrijft de wet hoe je een subsidie kunt vaststellen en eventueel lager vaststellen of intrekken als niet aan de verplichtingen is voldaan (art. 4:46, 4:48 en 4:49 Awb). Deze bepalingen geven het kader: binnen dat kader kun je je eigen regeling vormgeven.
Hoofdstuk 6 en 7 Awb – Bezwaar en beroep: Omdat een subsidieverlening of -weigering een besluit is, hebben aanvragers recht op bezwaar (bij jouw eigen bestuursorgaan) en daarna eventueel beroep bij de rechter. Dit is geregeld in hoofdstuk 6 (algemene bepalingen bezwaar/beroep) en 7 (de bezwaarprocedure). Dit betekent praktisch dat je in je beschikking altijd moet vermelden dat belanghebbenden binnen zes weken bezwaar kunnen maken. Het dwingt je ook om van meet af aan een goed onderbouwd besluit te nemen, want in bezwaar of beroep wordt dat besluit op de pijnbank gelegd. Geen enkele beleidsmaker zit te wachten op een vernietiging door de rechtbank omdat de basis niet op orde was.

Waar gaat het vaak mis bij subsidiebesluiten?

Je hebt nu de belangrijkste Awb-regels op een rij. Maar waar gaat het in de praktijk fout? En belangrijker: wat kun jij daarvan leren? Enkele veelvoorkomende valkuilen:

Ondeugdelijke of te korte motivering:

Dit is misschien de grootste boosdoener. In de hectiek van beleid voeren beslissers soms “copy-paste” redenen aan of houden ze het te algemeen. Bijvoorbeeld alleen maar zeggen dat een aanvraag niet voldoet zonder te specificeren waarom niet. Of een standaardzin gebruiken die eigenlijk niets verklaart. Zo’n motivering haalt het niet bij de rechter. Zorg dus altijd dat je besluit zelfstandig leesbaar is: ook iemand die de hele zaak niet kent, moet kunnen snappen waarom jij tot die beslissing kwam.

Geen duidelijke koppeling tussen regeling en besluit:

Een andere fout is dat er een kloof zit tussen de subsidieregeling en het individuele besluit. Misschien heb je prachtige criteria geformuleerd, maar als je niet laat zien hoe je die criteria hebt toegepast op de aanvraag, staat de aanvrager met vraagtekens. Zorg ervoor dat je in je besluit teruggrijpt op de regeling: “Op grond van artikel X van de subsidieregeling moet u Y aantonen; u heeft onvoldoende aangetoond dat… daarom wijs ik de aanvraag af.” Daarmee sla je een brug tussen de regels en de beslissing.

Evenredigheid uit het oog verliezen:

Vooral bij negatieve besluiten (weigeren, verminderen, intrekken) moet je stilstaan bij de gevolgen. Een veelgemaakte fout is klakkeloos de regels toepassen zonder menselijke maat. Stel dat een organisatie een klein administratief foutje maakt bij de verantwoording. Technisch mag je misschien de subsidie intrekken, maar is dat evenredig? De Awb verlangt dat je per geval kijkt of de straf in verhouding staat tot de overtreding. Als je dit vergeet, corrigeert de rechter dat achteraf en niet in jouw voordeel.

Onzorgvuldige procedure:

Ten slotte gaat het mis als beslissers te haastig of slordig zijn in de voorbereiding. Bijvoorbeeld: belangrijke feiten worden niet geverifieerd, de aanvrager krijgt geen gelegenheid om iets toe te lichten, of er wordt niet intern overlegd over een lastig geval. Artikel 3:2 Awb verplicht tot een zorgvuldig onderzoek. Neem die tijd, want een besluit terugdraaien of overdoen na bezwaar kost je veel méér tijd (en gedoe).

Hoe maak je jouw subsidiebesluiten Awb-proof?

Gelukkig kun je met een paar stappen veel problemen voorkomen. Enkele praktische tips om te zorgen dat jouw subsidiebesluit voldoet aan de Awb en niet bij het eerste zuchtje tegenwind omvalt:

Leg je motivering uitgebreid vast:

Schrijf in het besluit niet alleen wat je beslist, maar vooral waarom. Verwijs naar de relevante criteria uit de regeling en naar de feiten uit de aanvraag. Toon aan dat je de aanvraag serieus hebt gewogen. Een goede motivering (Awb art. 3:46) is het halve werk in een bezwaarprocedure.

Check de evenredigheid:

Ga voordat je het besluit definitief maakt even na of de uitkomst niet onredelijk zwaar uitpakt voor de aanvrager. Vraag jezelf af: zou ik dit besluit kunnen uitleggen aan een buitenstaander als een eerlijke en gebalanceerde uitkomst? Zo niet, kijk dan of je binnen de wettelijke mogelijkheden een minder bezwarende oplossing hebt. Dit is het evenredigheidsbeginsel toepassen in de praktijk.

Wees zorgvuldig in de voorbereiding:

Verzamel alle benodigde informatie. Mis je iets in de aanvraag? Laat het de aanvrager weten en geef de kans om het aan te vullen. Hoor de aanvrager als dat moet (bijvoorbeeld als je van plan bent een aangevraagde subsidie substantieel lager vast te stellen of te weigeren). Door alle feiten en belangen vooraf op tafel te hebben, kom je later niet voor verrassingen te staan.

Ken de regels (of zoek hulp):

Zorg dat je op hoofdlijnen weet welke Awb-regels spelen bij subsidies. Heb je een complexe kwestie (bijvoorbeeld intrekken van een subsidie of terugvordering)? Schroom niet om even met een jurist te sparren. Liever vooraf zeker weten, dan achteraf repareren.

Laat belangrijke besluiten nalezen:

Vier ogen zien meer dan twee. Laat een collega of juridisch adviseur even meekijken bij cruciale subsidiebesluiten, zeker als het om grote bedragen of gevoelige zaken gaat. Een korte Awb-check (is het besluit duidelijk, zorgvuldig, evenredig, goed gemotiveerd?) kan veel ellende voorkomen.

Waarom moet je de Awb altijd meenemen bij subsidies?

Tot slot is het goed om stil te staan bij waarom dit allemaal zo belangrijk is. De Awb is niet een lastige bijkomstigheid, maar het fundament onder behoorlijk bestuur. In een tijd waarin subsidies onder een vergrootglas liggen en aanvragers steeds juridisch bewuster worden, kun je het je niet permitteren om hier nonchalant mee om te gaan.

Een Awb-proof subsidiebesluit is eerlijk, goed onderbouwd en standvastig bij bezwaar of beroep. Dat is niet alleen fijn voor de aanvrager (die begrijpt waar hij aan toe is), maar ook voor jou als verstrekker: je beleid en besluiten houden stand, en je kunt met opgeheven hoofd zeggen dat je iedereen gelijk en rechtvaardig behandelt.

Kan ik je helpen?

Heb je te maken met een subsidieregeling of een ingewikkeld subsidiebesluit, maar weet je niet exact waar je op moet letten? Zoek je een second opinion voor je geschreven subsidieregeling?

Neem gerust contact met mij op, telefonisch of via e-mail, dan kijken we hoe ik je verder kan helpen.

📞 06-3041 6247
📧 aposset@possetadvocatuur.nl
🌐 www.possetadvocatuur.nl